جنگ سرد

مقدمه

جنگ سرد (۱۹۴۷-۱۹۹۱) رقابت ایدئولوژیک، سیاسی و نظامی بین ایالات متحده آمریکا (بلوک غرب) و اتحاد جماهیر شوروی (بلوک شرق) بود. «سرد» نامیده شد چون دو ابرقدرت هرگز مستقیماً نجنگیدند، اما جنگ‌های نیابتی متعددی از طریق متحدانشان انجام دادند.

ویژگی‌های اصلی

• رقابت ایدئولوژیک: سرمایه‌داری لیبرال در مقابل کمونیسم
• مسابقه تسلیحات هسته‌ای و دکترین بازدارندگی (MAD)
• جنگ‌های نیابتی: کره، ویتنام، افغانستان
• مسابقه فضایی و تکنولوژیک
• تقسیم جهان به سه بلوک: غرب، شرق و جنبش عدم تعهد

پیامدهای جنگ سرد برای ایران

• کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲: سرنگونی مصدق با کمک CIA و MI6 در چارچوب رقابت سرد
• ایران به عنوان متحد آمریکا در خاورمیانه
• پس از انقلاب ۱۳۵۷: ایران نه غربی نه شرقی — اما عملاً منزوی شد

پایان جنگ سرد

• اصلاحات گورباچف (گلاسنوست و پرسترویکا)
• سقوط دیوار برلین (۱۹۸۹)
• فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی (۱۹۹۱)
• پیروزی مدل دموکراسی لیبرال (فرانسیس فوکویاما: «پایان تاریخ»)

نکات کلیدی

• جنگ سرد نشان داد ایدئولوژی‌ها می‌توانند جهان را شکل دهند
• بازدارندگی هسته‌ای جنگ مستقیم را مهار کرد اما میلیون‌ها نفر در جنگ‌های نیابتی کشته شدند
• فروپاشی شوروی ثابت کرد نظام‌های بسته و اقتدارگرا در بلندمدت ناپایدارند
• بسیاری از مشکلات کنونی خاورمیانه ریشه در رقابت‌های جنگ سرد دارد